Sadr-ı İslâm Hamâset Şiirinde Ahlâkî Meşruiyetin İnşası: Hilm, Emanete Riayet, Ahde Vefâ ve Adâlet
Main Article Content
Özet
Arap şiirinde hamâset, Câhiliye toplumsal düzeninde kabilenin varlık mücadelesini dile getiren bir tür olarak teşekkül etmiştir. Türün kurucu antolojisi olan Ebû Temmâm’ın el-Hamâse’sinde bâbın açılış kasidesi, hamâsetin yokluğunu “zulmü bağışlamayla, kötülüğe iyilikle karşılık vermek” şeklinde tanımlar. Oysa Kur’ân müminden tam da bu tutumu ister. Çalışma, Sadr-ı İslâm (1-41/622-661) hamâset şiirindeki değişimi bu karşılaşma üzerinden ele almakta; Hilm, Emanete Riayet-Ahde Vefâ ve Adâlet değerlerinin iki dönemin şiirinde nasıl konumlandığını karşılaştırmalı olarak incelemektedir. Nitel desende yürütülen incelemede her üç değer için Câhiliye ve Sadr-ı İslâm şiirinden seçilen beyitler Arapça asıllarıyla verilmiş, aynı belâgî yöntemle çözümlenmiştir. Ulaşılan sonuçlara göre söz konusu üç değer Câhiliye şiirinde de mevcuttur. Ancak orada bağlayıcılıklarını kabile hukukundan ve nesep şerefinden alır ve hamâsî eylemin sınırında konumlanırlar. Sadr-ı İslâm şiirinde ise aynı değerler bağlayıcılıklarını ilâhî hitaptan ve nebevî ahitten alarak hamâsî faziletin merkezine geçer. Dolayısıyla dönüşüm, yeni bir ahlâkî muhtevanın ortaya çıkışında değil, bu değerlerin hamâset tanımı içindeki konumlarının ve meşruiyet kaynaklarının yer değiştirmesindedir. Bu muhteva şiir dilinde tıbâk, istiare ve haberî-inşâî kalıplar aracılığıyla ifadesini bulmuştur.
Article Details

Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
Referanslar
Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî. el-Müsned. thk. Şuayb Arnavut - Adil Mürşid. 50 Cilt. Beyrut: Müessetu’r-Risâle, 2001.
Berru, Tevfik. Târihu’l-Arabi’l-kadîm. Beyrut: Dâru’l-Fikri’l-Muasır, 2. Basım, 1996.
Cevâd Ali. el-Mufassal fi Târihi’l-Arab Kable’l-İslâm. 10 Cilt, 1993.
Cubûrî, Yahyâ. eş-Şi‘ru’l- Câhilî Haṣaiṣuh ve Funûnuh. Beyrut: Müessetü’r-Risale, 5. Basım, 1986.
Dayf, Şevkȋ. Târîhu’l-edebi’l-Arabî II: el-Asru’l-İslâmî. 10 Cilt Cilt. Kahire: Dâru’l-Meârif, 11. Basım, 1960.
Demirayak, Kenan. Arap Edebiyatı Târihi-II Sadru’l-İslam Dönemi. ed. Sadık Armutlu. Erzurum: Fenomen Yayınları, 4. Basım, 2023.
Durmuş, İsmail. “Hamâse”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 20 Mart 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/hamase
Ebû Zeyd el-Kureşî, Muḥammed b. Ebi’l-Hattâb. Cemheretü eşʿâri’l-Arab fi’l-Câhiliyyeti ve’l-İslâm. thk. Ali Muḥammed el-Becâvȋ. Giza: Nehdatu Mısr, 1981.
Ertaş, Muharrem. Câhiliye Şairi Antere b. Şeddâd el-Absî ve Divanının Edebî Tahlili. Ankara: Gece Kitaplığı, 2020.
Göçemen, Yakup. “Antere b. Şeddâd’ın Hayatı ve Şiirlerinde Hamâset Teması”. Kilis 7 Aralık Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 5/10 (2016), 46-80.
Göçemen, Yakup. Muallaka Şairi Antere b. Şeddâd’ın Hayatı ve Şiirlerinin Dil ve Tema Yönünden Tahlili. Kahramanmaraş: Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2015.
Gökgöz, Turgay. “Arap Şiirinde Nakîza Türü”. Nüsha 20/51 (27 Aralık 2020), 31-56. https://doi.org/10.32330/nusha.682885
Hâkim en-Nîsâbûrî, Muhammed b. Abdullah. el-Müstedrek ale’s-Sahîhayn. thk. Mustafa Abdülkadir Ata. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 1990.
Hamdân, Mahmûd Alî SelîmʿAlī Selīm el-. Şiʿru’l-faḫr ve’l-ḥamāseti fī’l-ʿaṣri’l-İslāmī. Edebiyat Fakültesi: Bağdat: el-Cāmiʿatü’l-Mustanṣıriyye, Yüksek Lisans Tezi, 1986.
Hassân b. Sâbit. Divanu Hassân b. Sâbit. thk. Velid Arafat. 2 Cilt. Beyrut: Daru Sâdır, 2006.
Hatîb el-Kazvînî, Ebü’l-Meâlî Celâlüddîn Muḥammed b. Abdirrahmân b. Ömer b. el-Îzâh fî ulûmi’l-belâga el-Me‘ânî ve’l-beyân ve’l-bedî‘. ed. İbrâhîm Şemseddîn. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2003.
Hatîb et-Tebrîzî, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Alî b. Muhammed el-. Şerhu Dîvâni’l-Hamâse li-Ebî Temmâm. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l- İlmiyye, 2000.
Izutsu, Toshihiko. Kur’an’da Allâh ve İnsan. çev. Süleyman Ateş. Ankara: AÜİF Yayınları, 1975.
İbn Abdülber, Abdullâh b. Muhammed. el-İstîʿâb fî maʿrifeti’l-ashâb. thk. Ali Muhammed el-Beccâvî. 4 Cilt. Beyrut: Daru’l-Ciyl, 1992.
İbn Hişâm, Ebû Muḥammed Cemâlüddîn Abdülmelik b. Hişâm b. Eyyûb el-Himyerî el-Meâfirî. es-Sîretü’n-nebeviyye. thk. Mustafa es-Sakka vd. 2 Cilt. Mısır: Şeriketu Mektebetu ve Matbaatu Mustafa el-Babi’l-Halebi ve Evladuhu bi Mısr, 2. Basım, 1955.
İbn Manzûr, Muhammed b. Mükerrem. Lisānü’l-ʿArab. 15 Cilt Cilt. Beyrut: Dāru Ṣādır, 1994.
İbn Sellâm el-Cumahî, Ebû Abdillâh Muḥammed b. Ubeydillâh b. Sâlim el-Cumahî el-Basrî. Tabaḳatü Fuhûli’ş-Şuarâ. thk. Mahmud Muḥammed Şakir. 2 Cilt. Cidde: Dâru’l-Medeni, 1980.
Ka’b b. Züheyr. Divanu Ka’b b. Züheyr. thk. Ali Faur. Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1997.
Ka’b b. Mâlik el-Ensarî. Divanu Ka’b b. Mâlik el-Ensarî. thk. Mecîd Tarâd. Beyrut: Daru Sâdır, 1997.
Kur’ân-ı Kerîm Meâli. çev. Halil Altıntaş - Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 12. Basım, 2011.
Meydânî, Ebü’l-Fazl Ahmed b. Muḥammed b. Ahmed b. İbrâhîm. Mecmaʿu’l-ems̱âl. nşr. Muḥammed Muhyiddin ’Abdulhamîd. 2 Cilt. Beyrut: Mektebetu’s-Sünneti’l-Muḥammediyye, 1955.
Mufaddal ed-Dabbî, Ebü’l-Abbâs b. Muḥammed b. Ya‘lâ. el-Mufaddaliyyât. thk. Ahmed Muhammed Şakir, Abdüsselâm Muḥammed Harun. Kahire: Dâru’l-Maarif, 6. Basım, ts.
Öznurhan, Halim. “Arap Şiirinde Fahr Temasi”. Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 22/22 (2006), 149-160.
Sancak, Yusuf. Hz. Peygamber Devrinde Şiir. Erzurum: Şafak Yayınevi, 1999.
Tülücü, Süleyman. “Câhiliyye Kelimesinin Mânâ ve Menşei”. AÜİİFD 4 (1980), 279-285.
Yeşildağ, Abdussamed. “Ru’ye fi’n-Nekāizi’l-İslâmiyye”. Nüsha 19/49 (29 Aralık 2019), 121-150. https://doi.org/10.32330/nusha.635698
Yıldırım, Bekir. “Vâkıdî’nin Futûhu’ş-Şâm İsimli Eserinde Geçen Hamâse Şiirlerinin Analizi”. İslami İlimler Dergisi 18/2 (29 Kasım 2023), 187-209. https://doi.org/10.34082/islamiilimler.1411032
Yılmaz, Mehmet. “Hz. Peygamber Dönemi Nakîza Şiirleri Üzerine Bir İnceleme: Bedir Savaşında Dırâr b. el-Hattâb ve Ka’b b. Mâlik Örneği”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 27/2 (15 Aralık 2023), 640-660. https://doi.org/10.18505/cuid.1322322
Yılmaz, Mehmet. “Putperest Şairlerle İslâm Şairleri Arasında Şiir Atışmaları: Uhud Savaşı Özelinde Analitik Bir İnceleme”. BEÜ İlahiyat Fakültesi Dergisi 12/2 (30 Aralık 2025), 357-386. https://doi.org/10.33460/beuifd.1769045
Yusuf İsmender, Andelîb. Şi‘ru’l-Fahr ve’l-Hamâse fî Sadri’l-İslâm. Edebiyat ve Beşerî Bilimler Fakültesi Arap Dili Bölümü: Baas Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2010.
Zevzenî, Ebû Abdillâh Hüseyn b. Ahmed. Şerhu’l-Muallekâti’s-Seb’. Beyrut: Dâru İhyâ’i’t-Turâsi’l-’Arabî, 2002.